U svetu asteroida


Mala nebeska tela čije ime "asteroid" znači "poput zvezda" još od 19. veka privlače pažnju astronoma, ali istraživači u njima još uvek pokušavaju da pronađu odgovore na neka nova pitanja. Mada često u senci svemirskih misija koje su poslate ka Mesecu ili Marsu, letelice koje su se uputile ka asteroidima veoma su aktivne u 21. veku. Na Zemlju šalju uzorke ovih malih nebeskih tela, a istraživači sa uzbuđenjem u njima pokušavaju da pronađu odgovore na pitanje "Kako je nastao život na Zemlji?". Pažnju javnosti s vremena na vreme privuku neosnovanim i netačnim novinskim naslovima, ali astrofizičari pažljivo prate kolike su šanse da neki od asteroida udari u našu planetu.

dr Ivana Milić Žitnik, foto: lična arhiva

Sa ciljem da javnost upozna sa značajem asteroida za nauku ali i život na Zemlji, početkom 2019. godine u Galeriji nauke i tehike SANU bila je postavljena izložba "Asteroidi, mali kameni svetovi", a o ovim nebeskim telima smo u šenaestoj epizodi Eureke razgovarali sa saradnicom na izložbi dr Ivanom Milić Žitnik iz Astronomske opservatorije Beograd.


Šta su tačno asteroidi?


To su mala nebeska tela nepravilnog oblika koja kruže po svojim najčešće eliptičnim putanjama oko Sunca, a po sastavu mogu biti kamena, ugljenična ili metalična tela. Čak 75 odsto asteroida je ugljeničnog tipa. Najviše asteroida ima između orbita Marsa i Jupitera. Oni tu čine asteroidni pojas ili prsten. Za sada ih je u tom pojasu numerisano oko 800.000, ali se procenjuje da ih ima nekoliko miliona.


Prvi otkriveni asteorid je bio Ceres, ali prema sadašnjoj klasifikaciji to je patuljasta planeta?


Prvi asteroid je otkriven sa opservatorije na Siciliji 1. januara 1801. godine i astronom Đuzepe Pjaci je mislio da je to takozvana “nedostajuća planeta” koja je falila u tom tada njima praznom pojasu između Marsa i Jupitra. Međutim, 1802. je već otkrivena drugo malo nebesko telo, a do početka 20. veka smo imali oko 500 malih nebeskih tela koja su se u to vreme nazivala planetoidi, odnosno male planete. Međutim, sa razvojem tehnike i nauke početkom 21. veka, sa otkrićem jedne male planete iza Plutona, uvidelo se da je ona veća od Plutona i da pripada Sunčevom sistemu. Postala je neodrživa teza da je Pluton deveta planeta u našem sistemu. Da je ostalo tako sa razvojem tehnike bismo imali bezbroj planeta. Na zasedanju Međunarodne astronomske unije 2006. godine u Pragu Pluton je reklasifikovan u patuljastu planetu, a takođe i Ceres gubi status asteroida i postaje patuljasta planeta. Patuljaste planete se razlikuju od planeta po tome što svojom gravitacijom ne mogu da očiste okolni prostor od drugih nebeskih tela.


Ceres kao i asteroid Vesta i dalje privlači veliku pažnju naučnika?


Za Vestu je karakteristično da ima dosta kratera i da je iz jednog od njih nastala čitava familija asteroida. Treba napomenuti da asteroidi mogu biti dvojni, trojni i višestruki. To jest, dva,tri ili više asteroida može da se okreće oko njihovog centra mase zajedno na orbiti oko Sunca. Zatim, imamo familije asteroida koji nastaju sudarom dva tela. Takve familije su nazavne sudarnim. Imamo i kraterske familije. Tako je jedan veliki asteriod udario u Vestu, napravio veliki krater i od materijala iz tog kratera su nastali vestoidi. Ta Vesta familija ima oko 15.000 članova.


I Ceres i Vest privlače i dalje veliku pažnju. Na Ceresu su otkrivena takozvana mora soli i dosta leda. Imamo i neke zanimljive misije u današnje vreme. Hajabusa je 2010. godine donela uzorke sa asteroida Kava, prašinu i kamenje i tako smo privi put imali u rukama materijal sa asteroida. Dve sestrinske misije Hajabusa 2 i Oziris X imaju sličan zadatak. Asteroidi su šifre za odgonetanje nastanka Sunčevog sistema jer su ostali nepromenjeni još od nastanka sistema, odnosno oko 4,5 milijardi godina. Nemaju svoju atmosferu i jedino su površinske promene doživeli kao što su toplotno zagrevanje ili bombarodvanje mikrometoritima, ali u suštini čuvaju na sebi zapise iz prošlosti tako da je mnogo važnije za izučavanje nastanka života i evolucije Sunčevog sistema slati letelice ka asteroidima i uzimati njihov materijal nego ispitavti planete.

Smatra se da je život nastao na Zemlji tako što su asteroidi doneli molekule života, odnosno ugljenične i vodonične molekule, koji su nakon pada na površinu naše planete i izazvali hemijsku reakciju. Postoji i jedna veoma prihvaćena hipoteza da na našoj planeti većina vode potiče sa asteroida zato što su oni veoma bogati ledom.


Kako asteroidi dobijaju imena?


Kada je otkriven prvi asteroid 1801. astronom koji ga je otkrio nazvao ga je po Cereri, rimskoj boginji žita i zaštitnici Sicilije. U početku su sva imena asteroida bila ženska, a kasnije kako su otkrića bila masovnija dobijali su i muška. U svakom slučaju u 19. veku su to prvenstveno bila imena iz rimske i grčke mitologije. Danas kada se otkrije nov asteroid, posmatrač koji ga je otkrio daje mu privremenu oznaku a nakon detekcije i utvrđivanja precizne orbite on dobija pravo da mu da stalno ime po nekom pojmu ili osobi.


Koliko je asteroida otkriveno na Astronomskoj opservatoriji Beograd?


Sa naše opsertvatorije je otkriveno 38 asteroida i Srbija može da se pohvali tom naučnom baštinom što se tiče otkrivanja asteroida i uopšte nebeske mehanike. Imali smo Milutina Milankovića i nakon njega je nastavljen razvoj nebeske mehanike u Srbiji. Otkrivanje asteroida je na našoj opservatoriji počelo 1936. godine, a prvi je dobio ime Srbija. Otkrio ga je Miroljub Protić koji ga je imenovao sa tadašnjim direktorom AOB. Kada govorimo o imenima, spomenula bih da postoje asteroidi Jugoslavija, Beograd, Zvezdara, Tesla, Pupin, Milanković. Imamo i Knežević, Novaković, Protić, Vojislava, Vladimir. Izdvojila bih asteroid Simonida koji je dobio naziv po najmlađoj srpskoj kraljici, a imenovala ga je Olga Nikolić koja je radila sedamdesetih godina u tadašnjem Saveznom izvršnom veću i pomagala opservatoriju materijalno pa su joj naše kolege iz zahvalnosti omogućile da imenuje jedan asteroid.


Kako se otkrivaju asteroidi?


To je jedan veoma dug i mukotrpan proces. Taj zanat je u Srbiju doneo Pero Đurković koji je bio u opservatoriji Ikl u Belgiji gde je izučavao proces posmatranja asteroida. Tamo je otkrio dva asteroida od kojih je jedan dobio ime Milanković. Vrativši se u Srbiji nastavio je sa usavršavanjem u tom poslu, a pridružio mu se Miroljub Protić koi je otkrio 34 asteroida i jednu kometu. Đurković je otkrio samo četiri asteroida zato što je na početku rata otišao u zarobljeništvo. Kada je za to saznao jedan njegov kolega iz Belgije, u njegovu čast je prvi asteroid koji je otkrio imenovao Dejan jer se tako zvao sin Pere Đurkovića.


Kada se asteroid posmatra kroz teleskop, ne izgleda niti kao zvezda niti kao planeta. Planeta je diskolikog, zvezda tačkastog oblika, a asteroidi su po veličini između planete i zvezde ali se brzo kreću po nebu. Iskusnom oku je lako da ih uoči. Vesta se u pogodnim vremenskim uslovima može videti durbinom. Proces otkrivanja novih asteroida je mukotrpan jer se prvo posmatra više noći za redom da se dobiju koordinate, zatim kada se nakupi dovoljno posmatranja dobija se preliminarna orbita. Kada astronom posmatra orbitu asteroida dovoljno dobro, dobija se stalna orbita i astronom ima pravo da mu da stalno ime.


Spomenuli ste detalje iz bogate istorije Astronomske opservatorije Beograd, a šta biste izdvojili iz onoga što danas tamo radite?


Prvo bih naglasila da je ona jedna od najstarijih naučnih insitucija u zemlji, osnovana je 1887. godine. Na početku je to bila provizorna opservatorija u iznajmljenoj privatnoj kući na Vračaru, zatim se seli u Karađorđev park. To je tada bila astronomska i meteorološka stanica i nazivala se Velika ospervatorija. Tamo je bila do 1932. kada dobija svoju trajnu lokaciju, a to je nekadašnji Laudanov šanac na Velikom Vračaru, a sada Zvezdarska šuma. Naučnici se u ovoj ustanovi danas bave različitim oblastima, dinamičkom astronomijom i planetologijom (čime se ja bavim), astrofizikom zvezda i Sunca, astrofizičkom spektroskopijom, astrogeologijom i kosmologijom, međuzvezdanom materijom, zvezdama i galaksijama, istorijom i filozofijom astronomije.


Kada govorimo o astronomiji u Srbiji važno je spomenuti teleskop Milanković. Koliki je njegov značaj?


Za našu ospervatoriju i za razvoj nauke u našoj zemlji je veoma značajan. Zahvaljući teleskopu koji je dobio ime po našom eminentnom naučniku Milutinu Milankoviću, koji je inače bio i direktor AOB, naša opservatorija se svrstava u red najrazvijenijih u jugoistočnoj Evropi. Taj teleskop je montiran 2016. godine a od decembra 2018. je dobio svoju stalnu kupolu. Ljudi koji se profesionalno bave posmatranjem mogu da od svoje kuće pristupe teleskopu. On se nalazi na našoj astronomskoj stanici Vidojevica, planini u opštini Prokuplje. Zbog svetlosnog zagađenja u Beogradu koji se širi, više nije moguće posmatrati sa Zvezdare ali i zbog starosti instrumenata. Instrumenti na našoj opservatoriji su dobijeni posle Prvog svetskog rata kao ratna reparacija od Nemačke, više nisu u upotrebi. Zato je ova astronomska stanica na Vidojevici spas.


Spomenuli ste da su asteroidi možda doneli život na našu planetu, ali oni mogu da budu i opasni?


Opasnim se prema novoj definiciji smatraju oni koji prilazi bliže od 7,5 miliona kilometara Zemlji i koji imaju prečnik veći od 140 metara. Postoji razni projekti koji se bave posmatranjem potencijalno opasnih asteroida. Nalaze su u grupi objekata bliskih Zemlji, ali mnogi asteroidi koji mogu biti opasni dolaze iz asteroidnog pojasa ne samo silom gravitacije već i pod uticajem nekih negravitacionih sila kao što je efekat Jarkovskog. Ovaj negravitacioni efekat tera asteroide ili ka Sucnu ili ka spoljašnjosti Sunčevog sistema. Dobra vest je da su projekti koji se bave posmatranjem opasnih asteorida došli do zaključka da u narednih 100 god neće biti opasnosti za Zemlju.



* Razgovor je emitovan 07. februra 2019. na Radio Aparatu








0 comments

Recent Posts

See All

©2019 by Eureka. Proudly created with Wix.com

This site was designed with the
.com
website builder. Create your website today.
Start Now